چرا پاکستان از زمان تأسیس خود از مخالفان دولت‌های افغانستان حمایت کرده است؟
نگاهی به ریشه‌های تاریخی و ژئوپلیتیکی یک سیاست بحث‌برانگیز
کابل تایمزنیوز | تحلیل
از زمان تأسیس پاکستان در سال ۱۹۴۷، روابط کابل و اسلام‌آباد همواره با بی‌اعتمادی، تنش و رقابت همراه بوده است. یکی از مهم‌ترین پرسش‌هایی که طی دهه‌های گذشته در سیاست افغانستان مطرح بوده، این است که چرا پاکستان در مقاطع مختلف از گروه‌های مخالف دولت‌های افغانستان حمایت کرده است؟
پاسخ به این پرسش، ساده و یک‌بعدی نیست؛ اما بسیاری از پژوهشگران و تحلیلگران روابط بین‌الملل، مجموعه‌ای از عوامل تاریخی، امنیتی و ژئوپلیتیکی را در شکل‌گیری این سیاست مؤثر می‌دانند.
نخستین عامل، اختلاف دیرینه بر سر خط دیورند و مسئله پشتونستان است. افغانستان تنها کشوری بود که در آغاز تشکیل پاکستان، عضویت این کشور در سازمان ملل متحد را به دلیل اختلافات مرزی به چالش کشید. این موضوع از همان ابتدا بر روابط دو کشور سایه انداخت و زمینه بی‌اعتمادی متقابل را فراهم کرد.
از منظر ژئوپلیتیکی، افغانستان به دلیل موقعیت راهبردی خود در تقاطع آسیای جنوبی، آسیای مرکزی و خاورمیانه، همواره یکی از مهم‌ترین مناطق رقابت قدرت‌های منطقه‌ای و جهانی بوده است. همین موقعیت باعث شده تا تحولات افغانستان، مستقیماً بر امنیت و سیاست خارجی پاکستان نیز تأثیر بگذارد.
در دوران جنگ سرد، پاکستان به یکی از متحدان اصلی ایالات متحده و کشورهای غربی تبدیل شد و نقش محوری در حمایت از مجاهدین افغانستان علیه ارتش شوروی ایفا کرد. این همکاری، جایگاه پاکستان را در معادلات امنیتی منطقه بیش از پیش تقویت کرد.
پس از خروج نیروهای شوروی و حتی پس از سال ۲۰۰۱، شماری از گزارش‌های بین‌المللی و پژوهش‌های دانشگاهی مدعی شده‌اند که بخش‌هایی از ساختار امنیتی پاکستان همچنان از برخی گروه‌های مخالف دولت افغانستان حمایت کرده‌اند. این گزارش‌ها، هدف چنین سیاستی را حفظ «عمق استراتژیک»، جلوگیری از گسترش نفوذ هند در افغانستان و حفظ اهرم فشار بر تحولات سیاسی کابل عنوان کرده‌اند.
بر اساس نظریه «عمق استراتژیک»، برخی نهادهای امنیتی پاکستان افغانستان را بخشی از محیط امنیتی خود می‌دانند و تلاش می‌کنند مانع شکل‌گیری دولتی شوند که روابط بسیار نزدیک با هند داشته باشد.
در مقابل، شماری از تحلیلگران بر این باورند که ریشه بحران روابط افغانستان و پاکستان تنها به سیاست‌های اسلام‌آباد محدود نمی‌شود. از دیدگاه آنان، اختلافات تاریخی، منازعات مرزی، رقابت‌های منطقه‌ای، ضعف نهادهای دولتی در هر دو کشور و مداخلات قدرت‌های خارجی نیز در تداوم این بحران نقش اساسی داشته‌اند.
در مجموع، بسیاری از پژوهشگران معتقدند که عواملی چون اختلاف بر سر خط دیورند، نگرانی‌های امنیتی پاکستان، رقابت با هند، سیاست عمق استراتژیک و رقابت قدرت‌های منطقه‌ای و جهانی، از مهم‌ترین دلایل استمرار تنش در روابط افغانستان و پاکستان طی بیش از هفت دهه گذشته به شمار می‌روند.
با این حال، درک دقیق این موضوع نیازمند بررسی همه‌جانبه دیدگاه‌های مختلف و اتکا به شواهد تاریخی و پژوهش‌های معتبر است؛ زیرا روابط دو کشور، حاصل مجموعه‌ای از عوامل پیچیده تاریخی، سیاسی و امنیتی است و نمی‌توان آن را صرفاً با یک عامل توضیح داد.
نویسنده: سید نظام‌الدین وحدت
رئیس مدافعان منافع ملی افغانستان
چرا پاکستان از زمان تأسیس خود از مخالفان دولت‌های افغانستان حمایت کرده است؟
